Зерттеу туралы
Жоба туралы
«GIS және Google Maps негізінде Ақтөбе облысындағы қансорғыш жәндіктердің таралу картасын әзірлеу» – өңірдегі қансорғыш қосқанатты жәндіктердің түрлік құрамын, географиялық таралуын және ветеринариялық маңызын зерттеуге бағытталған ғылыми-инновациялық жоба.
Жоба авторы: Шарипова Айгерім Аманбайқызы – ветеринария ғылымдарының магистрі, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің 2-курс PhD докторанты, «Тәуелсіздік ұрпақтары – 2026» грантының ғылым бағыты бойынша жеңімпазы.
Жоба аясында Ақтөбе облысының мал жайылымдарында кездесетін соналардың (Diptera: Tabanidae) түрлік құрамы, сандық көрсеткіштері және кеңістіктік таралу ерекшеліктері зерттеледі.
Далалық зерттеулерден алынған мәліметтер GIS және Google Maps технологиялары арқылы интерактивті цифрлық картаға енгізіледі.
Зерттеудің өзектілігі
Соналар (Diptera: Tabanidae) – ауыл шаруашылығы жануарларына айтарлықтай әсер ететін қансорғыш жәндіктер. Олардың жаппай белсенділігі малдың мазасыздануына, жайылымда қоректену уақытының қысқаруына және өнімділігінің төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.
Соналардың кейбір түрлері инфекциялық аурулар қоздырғыштарын механикалық жолмен тасымалдауға қабілетті.
Осыған байланысты олардың таралуын зерттеу және географиялық картада көрсету ветеринариялық-энтомологиялық мониторинг пен профилактикалық шараларды жоспарлау үшін маңызды.
Зерттеудің мақсаты
Ақтөбе облысының мал жайылымдарында кездесетін қансорғыш жәндіктердің түрлік құрамын, сандық көрсеткіштерін және географиялық таралу ерекшеліктерін анықтау, алынған ғылыми деректер негізінде GIS және Google Maps технологияларын пайдалана отырып интерактивті цифрлық таралу картасын әзірлеу.
Зерттеу аумағы
2025–2026 жылдары далалық энтомологиялық зерттеулер Ақтөбе облысының төрт ауданында жүргізілді:
- Мұғалжар ауданы
- Мәртөк ауданы
- Хромтау ауданы
- Байғанин ауданы
Зерттеу әдістері
Далалық зерттеулер барысында соналарды жинау үшін TaonX Eco энтомологиялық тұзағы және энтомологиялық торлар қолданылды.
Жиналған үлгілер морфологиялық белгілері бойынша зерттеліп, таксономиялық анықтағыштар негізінде алдын ала сәйкестендірілді.
Зерттеу нүктелерінің географиялық координаттары тіркеліп, алынған мәліметтер сандық және салыстырмалы талдау әдістерімен өңделді.
2025–2026 жылдардағы зерттеу нәтижелері
Екі жылдық зерттеу барысында төрт ауданнан барлығы 650 сона дарағы есепке алынды.
- 2025 жылы
- 362 дарақ
- 2026 жылы
- 288 дарақ
- Алдын ала анықталған түрлер саны
- 9
- Тіркелген туыстар саны
- 5
Екі жылдағы зерттеу материалдарында Tabanus autumnalis саны басым болды – 331 дарақ (50,9%). Tabanus bovinus түрінен 144 дарақ (22,2%) тіркелді.
2026 жылы жиналған соналар саны 2025 жылмен салыстырғанда 20,4%-ға төмен болды. Бұл айырмашылықтың себептерін анықтау үшін ауа райы жағдайлары мен аулау қарқындылығын қосымша талдау қажет.
Ескерту: түрлік құрам алдын ала морфологиялық анықтау нәтижелеріне негізделген.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
Жобаның ғылыми-инновациялық ерекшелігі – Ақтөбе облысындағы соналардың таралуына қатысты далалық энтомологиялық мәліметтерді GIS технологияларымен біріктіру.
Цифрлық карта зерттеу нүктелерін визуализациялауға, аудандар арасындағы көрсеткіштерді салыстыруға және ұзақ мерзімді ветеринариялық-энтомологиялық мониторингке ақпараттық негіз қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Зерттеудің практикалық маңызы
Жоба нәтижелері ветеринариялық қызмет мамандарына, ғылыми зерттеушілерге, мал шаруашылығы субъектілеріне және білім беру ұйымдарына арналған.
Интерактивті карта қансорғыш жәндіктердің тіркелген таралу орындарын бағалауға және профилактикалық шараларды ғылыми деректер негізінде жоспарлауға көмектесе алады.
Болашақ даму бағыттары
Алдағы уақытта зерттеу аумағын кеңейту, соналардың түрлік құрамын нақтылау, маусымдық белсенділігін зерттеу және GIS платформасын жаңа энтомологиялық деректермен толықтыру жоспарлануда.